لکنت زبان یکی از مهمترین اختلالات گفتاری است که از کهن ترین ادوار در میان جوامع بشری شایع بوده است. فردی که لکنت دارد در میان اصوات،هجاها و یا کلمات دچار گیر، مکث ، کشش و تکرار می شود. لکنت زبان معمولا با حرکات بدنی مانند تکان دادن دست سر و گردن و …. همراه است . مکانیسم پیدایش این اختلال در واقع نوعی گرفتگی (اسپاسم) در عضلات مربوط به تکلم می باشد که این گرفتگی اگر از نوع مداوم (تونیک )باشد شروع تکلم با مکث طولانی و قفل شدن کلام در شروع تکلم می باشد که این حالت را stammering گویند.اگر گرفتگی متناوب (کلونیک) باشد تکلم در شروع مشکل چندانی ندارد و در حین صحبت کردن واجهای تشکیل دهنده یک کلمه از یکدیگر جدا جدا بیان می شوند که این حالت را stuttering گویند.(ضیائی وشیرزادی۱۳۷۵:ص۱۳۵) ما در این مقاله هر دو عنوان را با لکنت زبان معادل گرفته و به تفکیک این دو از یکدیگر اصرار نداریم.
در مورد لکنت زبان تعاریف زیادی ارائه شده که این نشان دهنده اختلاف آراء صاحبنظران است اما به طور کلی می توان گفت لکنت عبارت است از تکرار ، مکث ، گیر یا کشیده گویی صداها ، هجاها و یا کلمات در طول زنجیره گفتار.(دهقانی هشتجین۱۳۷۰:ص۳۲)
طبق پژوهش های به عمل آمده از هر هزار کودک در حدود هفت نفر دچار لکنت زبان هستند اگر چه لکنت در افراد سنین مختلف مشاهده می شود اما در کودکان ۶- ۲ سال بیشتر شایع است. پسرها سه برابر بیش از دختر ها دچار لکنت می شوند لکنت بیشتر کودکان در طول رشد و بالغ شدن بر طرف می شود . و طبق آمار تنها یک در صد افراد بالغ دچار لکنت هستند. افراد لکنتی از نظر هوش عموما طبیعی و حتی بالاتر از طبیعی اند. مشکلات روحی و عاطفی از جمله اضطراب ، حساسیت زیاد از حد ، دست پاچگی و ترس و افسردگی در بین آن ها شایع است.این افراد معمولا گوشه گیرند و از تماس با افراد دیگر خودداری می کنند.
لکنت زبان بر حسب تظاهر بالینی آن به تکرار، کشیده گویی ،گیر و مکث تقسیم می شود.(دهقانی ۱۳۷۰:ص۳۴) در نوع تکرار در موقع صحبت کردن ، صدا یا هجای اول کلمه چندین بار تکرار می شود مثلا وقتی فرد می خواهد بگوید : می خوام برم خونه به این ترتیب آن را تکرار می کند : می می می خوام به به به برم خو خو خو خونه
(mi mi mixam be be beram xu xu xune)
در نوع کشیده گویی فرد ، صدا یا هجا را بیش از حد معمول در کلمه می کشد و سرعت گفتار خیلی کم می شود مثلا فرد برای ادای جمله بالا می گوید : میــــــــــخوام بـــــــــــرم خــــــــونه (miiiiiixam beeeeeram xuuuuune)
در نوع گیر فرد روی صدا یا هجای خاصی در کلمه گیر می کند و نمی تواند آن را ادا کند این گیر ممکن است یک تا چند ثانیه طول بکشد . مثلا فرد جمله بالا را به صورت زیر بیان می کند: م…..خوام ب…..رم خ……ونه (m…….mixam b……beram x…….xune)
در نوع مکث، فرد صدا یا هجا یا کلمه ای را می گوید و مکث می کند و بعد صدا یا هجا یا کلمه بعدی را می گوید مثلا جمله بالا را به صورت زیر بیان می کند . می——- خوام به—— رم خو—— نه (mi—– xam be—– ram xu—–ne)
در مورد گفتار طبیعی گفتیم که یکی از ویژگی های آن استمرار است و یکی از مهمترین موانع استمرار مکث می باشد . مکث به صورت افراطی در گفتار باعث عدم استمرار گفتار خواهد شد.(محمد زاده۱۳۷۴:ص۱۵) مکث در گفتار به دو صورت مکث پر و مکث خالی دیده می شود مکث خالی یک درنگ خاموش است در حالی که مکث پر درنگی است همراه با گفتار که شامل استارت کاذب ،محک زدن گفتار و تکرار آن است . افراد لکنتی معمولا سعی دارند مکث را پر کنند حتی گاهی با خندیدن و …..
با مشاهده موارد بالینی این نتیجه به دست آمده است که معمولا نمی توان از نظر جایگاه یا شیوه تولید الگوهای خاصی برای اشکال بر روی صداها به دست آورد یعنی نمی توانیم بگویم مثلا افراد، بیشتر در تولید چه واج هایی مشکل پیدا می کنند البته مواردی مشاهده شده که فرد لکنتی معمولا بر روی صدای خاصی گیر می کند و در تمام موقعیت ها، بر روی تمام کلمات، و نیز در همه اوقات این مشکل پیش نمی آید.(دهقانی۱۳۷۰:ص۳۶) مثلا در جایی واج /d/ را به راحتی می گوید در حالی که در کلمه بعدی که ساده تر نیز است بر روی همین واج یک یا چند ثانیه گیر می کند . اما افراد لکنتی وقتی به سن جوانی و بزرگسالی برسند روی صداهای خاصی دچار لکنت می شوند چون معمولا تلقین به خویشتن سبب می شود که فرد لکنتی تصور کند حتما روی آن صداهای خاص گیر خواهد کرد و هر وقت این تصور در او به وجود می آید گیر روی آن صدای خاص نیز اتفاق می افتد. بعضی از این افراد ممکن است در مواقعی کاملا روان صحبت کنند مثلا با اعضای خانواده و دوستان نزدیک خیلی راحت و بدون گیر صحبت می کنند ولی در ارتباط با افراد غریبه، صحبت کردن با معلم ، در کلاس یا با تلفن این گیر ها به حد اکثر خود می رسند . در بعضی موارد که لکنت شدید است هر سه نوع گیر، تکرار و کشش در گفتار مشاهده می شود .